Feriedikt

Eg les Ingeborg Bachmann si diktsamling Böhmen ligger ved havet. Ho er full av fine dikt.

Hva skal jeg kalle meg?

En natt var jeg et tre og bundet
så smatt jeg unna som en fugl og var fri,
fengslet i en grav ble jeg funnet,
et skittent egg sprakk, slapp meg fri.

Hvor styrer jeg hen? Jeg har glemt
hvor jeg kom fra og hvor jeg går inn,
til mer enn en kropp er jeg bestemt,
en hard torn og en flyktende hind.

Idag er jeg venn med lønnens krans
i morgen får jeg stammen ti å blø ...
Når begynte skylden sin ringdans,
som jeg svømte med fra frø til frø?

Men i meg synger et oppbrudd til
- eller en slutt - og hindrer min flukt,
jeg vil slippe unna skyldens pil,
som søker meg i villand og sandbukt.

Kanskje kan jeg en gang gjenkjenne meg,
en rullende stein en kråke...
Bare ett ord mangler! Hva skal jeg kalle meg,
uten å være i det andre språket?

Av Ingeborg Bachmann. Gjendikta av Karin Haugane.

Lyrikk på ein søndag - E

Det er søndag og det er tid for ny runde med lyrikk! Denne veka er det bokstaven E som står i sentrum for oppgåvene. Bli med, bli med!

1. Ekfrase er eit dikt som er skrive til eit anna kunstverk. Som oftast er ekfrasa skrive til billet- eller skulpturkunst, men ho kan også vere retta til andre kunstformar. Presenter eit dikt som er ei ekfrase.

2. Presenter eit dikt av ein diktar på E.

3. Sidan eg ikkje er objektiv, og sidan Gunnar Ekelöf er og blir min diktarfavoritt, vil eg dedikere den siste E-en til han. Har du lese Ekelöf og kva synest du om tekstane hans?

---------------------------

1.
"Till det omöjligas konst" er ei ekfrase av Gunnar Ekelöf, skrive til eit ikon, kor døyparen Johannes er avbilda i fleire situasjonar samtidig.

"Till det omöjligas konst"

Till det omöljigas konst
bekänner jag mig
är därav en troende
men av en tro som kallas vantro.

Jag vet:
Man bekymrar sig här om det möjliga
Låt mig då vara en obekymrad
av vad som är möjligt och omöjligt.

Så bär på ikonerna Johannes Döparen huvudet
dels på helbrägda skuldror
dels och samtidig framför sig på ett fat
Den offrade framställer sig som en offrande
Så bekänner jag mig
till det omöjligas konst
av livskänsla och av självutplåning
samtidigt.

Frå En natt i Otocac. (1961)

2.
Magli Elster er ein anna diktar eg liker godt, med namn på E. Ho har skrive mange flotte dikt, blant anna dette:

"Det umulige"
Det ene jeg ikke kan si deg
jeg skal ikke si det.
Regn, lov at du alltid vil sile ned i strie strømmer
sol, lov at du vil skinne hver time på dagen
stjerner må love å lyse døgnet igjennom
skyenes dunete flykt og vellystblyge rødme må spille over jorden
jorden selv må være nakent brun og grønneste grønn og vill av solen på sneen
trær må bære frøsne knopper og modne blomster på en og samme dag
mann og kvinne er redde barn i skogen og unge, lattermilde
og rolig fylt av en visdom som ingen har sett inn i alene -
alt i samme natt under månen eller under samme sol i lyngen
ingenting av dette er det allerminste under
mot at én er blitt glad i en annen.
Men la meg ikke slippe det over tungen
la meg ikke sende ordene ut og gjøre det virkelige usant
la meg ikke si det
at du aldri skal gå fra meg.

Frå Trikken går i engen (1952)

3.
Gunnar Ekelöf er som sagt min favoritt. Eg har lese det meste av det han har skrive, opptil fleire gonger og eg klarer ikkje bli lei av tekstane hans. Eg oppdagar stadig noko nytt, noko eg ikkje har sett før i dikta hans. Eg trur at fascinasjonen min kanskje grunnar i evna hans til å uttrykke det allmennmenneskelege, slik han sjølv seier det i diktet "Jag tror": "det som är boskap i andra är boskap också i dig" og "det som är botten i andra är botten också i dig".

For å vere på den sikre sida, limer eg inn resten av diktet her:

Jag tror på den ensamma människan
på henne som vandrar ensam
som inte hundlikt löper till sin vittring,
som inte varglikt flyr för människovittring:
På en gång människa och anti-människa.

Hur nå gemenskap?
Fly den övre och yttre vägen:
Det som är boskap i andra är boskap också i dig.
Gå den undre och inre vägen:
Det som är botten i dig är botten också i andra.
Svårt att vänja sig vid sig själv.
Svårt att vänja sig av med sig själv.

Den som gör det skall ändå aldrig bli övergiven.
Den som gör det skall ändå alltid förbli solidarisk.
Det opraktiska är det enda praktiska
i längden.

Frå Färjesång. (1941).

9. april

I dag er det er 70 år sidan 9.april 1940. Denne datoen det framleis blir fortald om som den redselsfulle dagen då tyskarane kom. Eg les Aksel Sandemose si skildring av denne dagen om igjen, og kjenner at det er ei sterk skildring som gjer inntrykk på meg, sjølv om eg har lese ho før:

Og det er beretningen om at støpejernshodene kom og herjet i Norge og gjorde Tysklands navn til en avskyelig lukt. Beretningen om niende april.
Jeg gikk langs husveggene ned Tordenskjoldsgate. Der var ikke et menneske. Det brølte fra flyene som strøk lavt. Luftvernet pumpet prosjektiler mot dem uten resultat og uten at flyene reagerte nettopp da. Et kvinnehode viste seg i en port. Hun måpte en liten stund før hun løp over gaten. Jeg måtte tenke på en rotte.
Jeg selv? Jeg stanste og speilte meg i et vindu. Et ansikt som var mitt, en dødsmaske med levende øyne. Skjeggstubber og en skitten snipp. Slik hadde jeg aldri sett meg selv. Noe av det mennesket jeg så der inne i glasset skulle komme til å følge meg.
Da jeg nådde ned til Tordenskjolds plass ble jeg ropt an av en konstabel: - Vil De øyeblikkelig søke dekning!
Jeg løp opp mot Rådhusgaten. Der var tomt, med en etende lyd av fly og mitraljøser fra alle sider. Et stykke borte lød et skrik, men jeg så ingen mennesker. Prosjektiler pisket bortover gaten som hagl fra et fly som fulgte gateretningen. Jeg stod trykket opp mot en stengt port og kom for første gangen til å tenke på at jeg ikke var redd. Jeg lukket øynene. Hadde det ikke vært slik med alle dem jeg hadde møtt denne morgenen? Det som en på forhånd hadde trodd skulle blitt alle redslers dag, - det var blitt Den angstløse Dag. Det kjentes nesten verre. Det var skjedd noe, endelig engang var det skjedd noe - ikke dette at det tordnet bombere over byen, for det var likevel bare en teknisk affære - men endelig en gang var det skjedd noe omveltende i menneskesinn, og et folk opplevde den umulige dagen da angsten var død.
Var ikke denne morgenen mer grå enn andre, nettopp gråere? Jeg så bortover den tomme gaten, en gate i en utdødd by. En sirene hadde hengt seg opp og tutet uten stans. Dommedagsbasunen som ulte, men de døde ble liggende.
Det var ikke en gråhet som virket spøkelsesaktig. Jeg gjespet da eg tenkte på det, og gjespingen var som et svar: Dette var kjedsommelig. Jeg la ikke det samme i uttrykket som jeg ville gjort dagen før, men kjedsommelighet dekker best, grått og fordømt kjedsommelig.
Jeg skrådde over gaten for å komme ned mot festningen. Nu dukket det opp folk igjen. Det var som de andre gangene når sirenene hadde varslet angrep: Folk gjemte seg en stund, men så kom de ut igjen for å se hva de skulle gjemme seg for. Gatene var hver gang fulle av folk lenge før det ble blåst faren over.
Ved festningen var det stille da jeg kom, men politiet drev folk foran meg bort imt Tordeskjolds plass. Jeg gikk der helt alene. Vinduer og murer på den gamle middelalderborgen var perforert av kuler.
Det kom flere fly inn fjorden, og jeg husket igjen at det var alarmtilstand. Det stod noen kasser på brygga, og jeg gikk bort til dem med en klar kjensle av at det kunne jeg like godt la være. Men noe vil en støtte seg til.
Da jeg kunne tenke igjen stod jeg og ravet et stykke fra kassene som var revet i filler. Jeg tygde og spyttet. Jeg hadde jord i munnen og rusk i øynene. Noe var galt med hørselen, jeg hørte ikke en lyd på lenge. Bomben var falt ikke femti meter fra meg, i fjellet opp mot festningen. En gammel port var revet i stykker og et par lauvtrær halshogd.
Jeg hadde ligget i gaten. Et stykke borte mellom jord og skarpe stein lå sigaren og hatten min. Sigaren var flerret. Slått ut av munnen på meg med en liten stein. Himmelen hadde straffet en herre som stod og røkte sigar. Selv var jeg hel, men temmelig møkkete.
Nei jeg hadde jo visst det. Kjedsommelighet var ikke rette ordet, tenkte jeg pint, mens jeg skyndte meg inn mot sentrum. Nu skjønte jeg hva det var. Det var ødeleggelsens vederstyggelighet som tok humøret fra et ordensmenneske. Det var samme kjenslen i full blomstring som du har bare fjern og litt ubehaglig når du pirker i en maurtue: Her står du og ødelegger noe som det ikke er noen grunn til å ødelegge. Mauren har vært flittig, og den har ikke gjort deg noe. Du ser hvordan den virrer omkring nu, og du kjenner deg utilpass.
Slik var det. Bare at jeg kjente meg ikke litt utilpass, men dypt bedrøvet. Dette var ikke kjedsommelig, som jeg først hadde fått det til, mens tankene lå halvdøde. Det var så humørløst sørgelig at jeg fikk lyst til å sette meg på fortauskanten og ikke være med på det. Ja, nettopp slik tok Oslo denne morgenen som satte skille i landets historie. Det svarte ikke til noe som helst jeg hadde lest om krig og plutselige bombeangrep. Det hele var så totalt og gjennomgripende annerledes. Byen hadde i løpet av et par timer fattet seg på absolutt alt, og ventet i iskald ro. Det var så merkelig at jeg kjente hvordan det gjorde vondt i hjernen å fatte det.

Det svundne er en drøm, Aksel Sandemose, s. 17-19.

20. desember - Tarjei Vesaas

DET ROR OG ROR

Dagen er faren
– og det ror og ror.

Det mørke berget,
mørkare enn kvelden,
luter over vatnet
med svarte folder:
Eit samanstupt andlet
med munnen i sjøen.
Ingen veit alt.

Det ror og ror,
i ring,
for berget syg.
Forvilla plask på djupet.
Forkoment knirk i tre.
Forvilla trufast sjel som ror
og snart kan sugast ned.

Han står der òg
den andre,
han i bergfoldene,
i svartare enn svart,
og lyer utover.
Lam av synd.
Stivt lyande.
Stiv av støkk
fordi her ror –

Då må det gå blaff og blå-skin
fram og attende
som heite vindar
og som frost.

Det ror og ror i natt.
Det ser og ser ingen.
Ingen veit
kven som slikkar på berget
når det er mørkt.
Ingen veit botnane
i Angest sjø.
Ingen veit
kven som ikkje kan ro.

13. desember - Gunvor Hofmo

"Fra en annen virkelighet"

Syk blir en av ropet om virkelighet.
Altfor nær var jeg tingene,
slik at jeg brant meg igjennom
og står på den andre siden av dem,
der lyset ikke er skilt fra mørket,
der ingen grenser er satt,
bare en stillhet som kaster meg ut i universet av ensomhet,
og av uhelbredelig ensomhet.
Se, jeg svaler min hånd i kjølig gress:
Det er vel virkelighet,
det er vel virkelighet nok for dine øyne,
men jeg er på den andre siden
hvor gresstrå er kimende klokker av sorg og bitter forventning.
Jeg holder et menneskes hånd,
ser inn i et menneskes øyne,
men jeg er på den andre siden
der mennesket er en tåke av ensomhet og angst.

Å, om jeg var en sten
som kunne rumme denne tomhetens tyngde,
om jeg var en stjerne
som kunne drikke denne tomhetens smerte,
men jeg er et menneske kastet ut i grenselandet,
og stillheten hører jeg bruse,
stillheten hører jeg rope
fra dypere verdner enn denne.

(Fra en annen virkelighet -1948)

7. desember - Tor Jonsson

Tor Jonsson (1916-1951) er ein annan diktar eg har lese veldig lite av, men til gjengjeld likt godt det vesle eg har lese. For ei tid tilbake trudde eg eg bestilte ei samleutgåve av dikta hans i bokklubben, men det viste seg - noko skuffande - å vere ein biografi. Så eg har altså ein biografi om Tor Jonsson, men inga diktsamling. Men eg håper med tid og stunder at eg skal få sette meg inn i forfattarskapet hans.

Det første Tor Jonsson- diktet eg las var:

Til ein namnlaus
Kven skal eg takke
for det eg fekk sjå
sola gå under
og berga bli blå?
Kven skal eg takke
for all denne æra
i dette å gå her
og vera og vera …
Kven skal eg takke
for det eg fekk li
så gleda fekk grunn
å røte seg i?
skogen har gøymt meg
og jord har eg femnt,
men kven eg skal takke
har ingen nemnt.
Det bleka mot blånar
i nattsvarte brunn,
men takken låg blodlaus
som bøn i min munn.
Kven er du, gjevar?
Kvi teier du still?
Di ordløyse fører
ein vantru vill.
Du namnlause gjevar,
eg får ikkje fred
før eg kan takke
for alt som laut skje ---
Men kjem du kje nær meg
Så takkar eg henne
du gav meg for det eg
Skal brenne og brenne ---

(Frå Mogning i mørkret. 1943)

Poesiens dag

I dag er det poesiens dag, og kva passar vel betre enn å presentere sin favorittlyrikar på ein slik dag? Eg vil gjerne dedikere denne bloggposten til Gunnar Ekelöf, den svenske modernisten som debuterte i 1932 og skreiv fram til han døydde i 1968. Denne dokumentaren gir ein veldig fin introduksjon til forfattaren og hans arbeid.

Eit av dei mest kjendte dikta hans, og det diktet som gjorde at eg fekk auga opp for denne lyrikaren er diktet "Jag tror", første gong trykka i Färjesång i 1941.

Jag tror på den ensamma människan,
på henne som vandrar ensam,
som inte hundlikt löper till sin vittring,
som inte varglikt flyr för mänskovittring:
På en gång människa och anti- människa.

Hur nå gemenskap?
Fly den övre och yttre vägen:
Det som är boskap i andra är boskap också i dig.
Gå den undre och inre vägen:
Det som är botten i dig är botten också i andra.
Svårt att vänja sig vid sig själv.
Svårt att vänja sig av med sig själv.

Den som gör det skall ändå aldrig bli övergiven.
Den som gör det skal ändå alltid förbli solidarisk.
Det opraktiska är det enda praktiska
i längden.

Irène Némirovsky - Storm i Juni (suite francaise)

Storm i Juni (suite francaise)
Arneberg Forlag 2006
Innb. 507 sider


Dette er ein ufullført roman, skrive i 1940-42 av den jødisk-franske forfattaren Irène Némirovsky. Boka skulle eigentleg bestå av fire delar, men det er bare dei to første som blei fullførde før Néimrovsky blei deportert og drept sommaren 1942. Boka blei først utgiven i 2004 og omsett til norsk i 2006, etter at dotterat til Némirovsky hadde tatt vare på manuset etter moras død.

Den første delen handlar om flukta frå Paris i juni 1940. Her skildrast mange ulike einskildmenneske som må reise frå heimen sin, med dei gode og vonde sidene som blir vekka i flukta. Krisa gjer nokre egoistiske og andre sympatiske. Skissene er tablåliknande, og utan tilsynelatande samanheng. Del to har i større grad preg av å vere ein roman, der handlinga er lagt til ein landsby under den tyske okkupasjonen. Her møter vi karakterar som må forhalde seg til tyskarane på godt og vondt. Mot slutten av del to ser vi ein antydning til at dei ulike karakterane i del ein kanskje kan komme til å bli knytta saman.

Boka er ei god skildring av krigen, og av kva krigen bringer fram i menneska. Ho er uferdig, men likevel veldig god. Historia om forfattaren, som blir fortald i forordet, gjer boka endå sterkare.