Utrenskning

Eg er heime frå ferie igjen, fleire lesaropplevingar rikare. Den første boka eg las ferdig medan eg var på tur, var Sofi Oksanen si bok, Utrenskning.

Sofi Oksanen
Utrenskning
Oktober forlag 2010
322 sider




Sofi Oksanen vann Nordisk råds litteraturpris for denne boka, og eg må bare slutte meg til den etterkvart store gruppa folk som seier at dette var velfortent! Utrenskning er ei svært god bok, og eg vil gjerne lese meir av Oksanen.

Handlinga er lagt til ei lita bygd i Estland, dels i 1992, like før det første presidentvalet i det sjølvstendige Estland og dels til tida under og etter 2. verdskrigen, då Estland var ein del av det kommunistiske Sovjet. Aliide har budd på den vesle garden der ho veks opp på heile livet, og ein dag i 1992 kjem det plutseleg den unge jenta Zara til garden. Aliide er skeptisk, men slepper etterkvart denne jenta som viser seg å vere ei russisk jente som har levd i ei gjeld ho ikkje heilt skjønner kor kjem frå, til halliken sin. Zara har røymd frå denne halliken, og søker tilflukt hjå Aliide. Men etterkvart finn Aliide ut at akkurat hennar gard ikkje var så tilfeldig vald av jenta.

Parallelt med historia om Zara som har røymd til Aliide sin gard, blir også historia om Aliide og søstera Ingel, som forelskar seg i den same guten like før andre verdskrig bryt ut, fortald. Dette er både ei sterk menneskeleg historie, om korleis relasjonane mellom dei to søstrene utvikler seg og samtidig ei historie om mentaliteten til folk under sovjettida. Søstrene må velgje kor dei vil plassere lojaliteten sin, og dei tek to svært ulike val, noko som også pregar relasjonen mellom dei.

Utrenskning er ei svært god bok. Karakterane er truverdige og har både sympatiske og usymatiske trekk, i tillegg til at det historiske og skildringa av mentaliteten til ulike folk til ulike tider er svært sterkt og godt skildra. Forteljinga er rik på detaljar, til tider grufulle og groteske detaljar, men likevel er boka svært godt skrive. Utrenskning er ei bok som har gjort inntrykk på meg, og eg veit at det er ei slik bok eg vil hugse.

Grusomt og velskrive

Akkurat nå les eg Sofie Oksanen si bok, Utrensking. Det er så fælt å lese og samtidig så godt skrive, at det nesten er vanskeleg å vere lesar.

Vest-Estland 1992
Bylten lå på samme sted under bjørkene. Aliide gikk nærmere med blikket festet på den, men undersøkte samtidig om noen andre var å se. Bylten var ei jente. Sølete, fillete og skitten, men like fullt ei jente. Ei fullstendig fremmed jente. Et menneske av kjøtt og blod, ikke noe himmelsendt framtidsvarsel. På de brukne neglene satt det rester av rød lakk. Striper av maskara og slappe permanentlokker lå nedover kinnene, hårlakken syntes som små kuler, og et blad fra sølvpilen hadde hengt seg fast i den. Håret var grovt av bleking, fettet og mørkt ved hodebunnen. Under skitten var ansiktshuden som et overmodent glasseple, på den tørre underleppa strittet små hudfiller, og mellom dem var leppa opphovnet, tomatrød og unaturlig skinnende blodfull, det fikk skitten til å se ut som en hinne, noe det gikk å tørke vekk liksom voksbelegget på et eple som har hengt ute i kulda. Det hadde samlet seg lilla farge i foldene på øyelokkene, og det var rakninger i den svarte, gjennomsiktige strømpebuksa. Den var tettstrikket og prima, hadde ingen utposinger ved knærne. Opplagt av vestlig kvalitet. Materialet hadde bevart glansen til tross for søla. Den ene skoen hadde falt av. Det var en tøffel med gråslitt nuppete flanellfôr og et hull ved
hælen. Rundt kanten var det festet en dekorasjon som nå var vrengt opp til en lang rekke hundeører, en sikksakkbord i imitert skinn, og et par forniklete nagler. Aliide hadde hatt maken. Da de var nye, hadde pynten vært mildt lysebrun, og fôret mykrosa som sidene på en ren grisunge. Tøffelen var et sovjetisk produkt. Kjolen? Vestlig. Trikotstoffet var av altfor god kvalitet til å være innenlandsk. Og slike belter var det ikke andre steder enn i Vesten. Sist Talvi var på besøk fra Finland, hadde hun et sånt strikkbelte. Til Aliide sa hun at de var på moten, og motegreier var noe dattera forsto seg på. Aino hadde fått et liknende belte i en hjelpepakke fra kirken, selv om hun ikke hadde bruk for det, men når hun fikk det gratis, så – finnene hadde råd til å sende nye klær også i innsamlingen. Pakken hadde ellers inneholdt en anorakk og T-skjorter, snart skulle hun gå og hente mer. Kjolen til jenta var riktignok altfor fjong til at den kunne være hjelpesending. Og jenta var ikke herfra.
Ved hodet lå det ei lommelykt. Og et sølete kart. Munnen var halvåpen, da Aliide bøyde seg nærmere, kunne hun se tennene. De var altfor hvite. I den hvite tanngarden satt det en lang rekke grå plomber.

Eg les vidare.

Det vakraste kjærleiksdiktet

Sidan det er valentines-day i dag, og vi har gått omkring og sett på lyserosa hjerter i butikkane den siste veka, synest eg det er på sin plass å presentere det vakraste kjærleiksdiktet eg veit om. Det er så enkelt og samtidig så ekspressivt, Eeva Kilpis "Säg till om jag stör":

Säg till om jag stör,
sa han när han steg in,
så går jag med detsamma.
Du inte bara stör, svarade jag,
du rubbar hela min existens.
Välkommen.

Frå Songer om kärlek (1980).

Eg vil gjerne utfordre deg som leser bloggen min i dag: Kva er ditt vakraste kjærleiksdikt? Presenter det i eigen blogg, og legg igjen ein kommentar her, slik at eg finn det igjen.

Eit kvardagsdikt

Min framtid av Edit Södergran

Ett nyckfullt ögonblick
stal mig min framtid,
den tillfälligt hoptimrade.

Jag skall bygga den upp mycket skönare
såsom jag tänkt den från början.
Jag skall bygga den upp på den fasta marken
som heter min vilja.
Jag skall resa den upp på de höga pelare
som heta mina ideal.
Jag skall bygga den med en hemlig lönngång
som heter min själ.
Jag skall bygga den med ett högt torn
som heter ensamhet.

Arto Paasilinna - Den ulende mølleren

Den ulende mølleren
1981
Oversatt av Nøste Kendzior
Aschehoug 2006
218 sider

Gunnar Huttunen kjem flyttande til ei lita nord-finsk bygd, kjøper ei gammal mølle, setter ho i stand og forsøker å etablere seg som ny møllar i bygda. Han blir sett på som litt sær allereide då han kjøper den gamle mølla. Ungdommane i bygda kjem opp til han om kveldane og han underheld dei med dyreimitasjonar og imitasjonar av folk i bygda. Dette liker ikkje det etablerte bygdefolket. Då det etterkvart viser seg at denne møllaren har eit ustyrleg behov for å gå ut i skogen og ule, når han møter motgang, blir han raskt erklært galen av bygdefolket. Det hjelper ikkje at han har ein klønete måte å oppføre seg på saman med andre folk på. Bygdefolket meiner at han er ein galning som bør sperrast inne, på grunn av ulinga, herminga og eit uheldig utbrot i den lokale butikken, der Gunnar kastar vekta til kjøpmannen i brønnen. Dette fører til ei jakt på den ulande møllaren, kor bygdefolket, lensmannen og etterkvart militæret er involvert. Sjølv om folk flest meiner Gunnar er galen, får han blant anna støtte frå den utsendte hagekonsulenten, Sanelma Kÿrämö, som har kome for å lære bygdefolket å dyrke grønnsakar. Gunnar og Sanelma utvikler etterkvart eit romantisk forhald, som blir begrensa og hemma av Sanelma si frykt for at bygdefolket si vurdering av den galne mannen skal vere riktig.

Den ulende mølleren er ei passe absurd og passe realistisk bok. Gunnar Huttunen framstår som ein svært sympatisk karakter i utgangspunktet, sjølv om eg som lesar av og til ristar på hovudet, saman med Sanelma Kÿrämö, og vil spørre kvifor han handlar som han gjer. For Gunnar er svært impulsiv, og dei impulsive handlingane gjer det ikkje lettare for han å overtyde lege og lensmann om at han ikkje er galen. Som lesar synest eg litt synd i Gunnar, som stadig øydelegg for seg sjølv. Han får aldri nokon reell sjanse til å gjere reide for kvifor han oppfører seg som han gjer, og dermed blir han på mange måtar uskuldig dømd på bakgrunn av folkesnakket. Samtidig har Gunnar skuld i det ryktet han har fått. Som lesar blir eg usikker på korleis eg skal forhalde meg til Gunnar. Han er ikkje fullt så galen som bygdefolket vil ha det til. Samtidig gjer han mange dumme ting, som gir grunnlag til fordommar og frykt, kanskje nettopp fordi han ikkje får tak i dei gjeldande normene.

Paasilinna skildrer denne framveksten av kollektive fordommar og frykt, og viser fram dei sosiale mekanismene som verkar når eit individ ikkje klarar å tilpasse seg samfunnet han lever i. Samtidig skildrar han Gunnar, som utan tvil er annleis, på ein veldig fin måte. Gunnar har sin eigen rasjonalitet, og sjølv om denne ikkje stemmar med bygdefolket sin rasjonalitet, får lesaren ta del i Gunnar sin tankegang og bakgrunnen for handlingane hans. Dette skapar ei spenning i boka, mellom sympatien for Gunnar og ei forståing for bygdefolket sine reaksjonar ovanfor Gunnar. Denne historia om normar og fordommer ovanfor dei som er annleis enn det dominerande fellesskapet har jo blitt fortald før. Likevel er Paasilinnas variant veldig god. Dei absurde elementa gjer boka underhaldande. Og den sympatiske måten forteljarstemma lever seg inn i tankesettet til Gunnar Huttunen på, gjer boka svært god.

Historia om Gunnar Huttunnen og Sanelma Kÿrämö er i tillegg ei vakker historie om eit skjørt og sårbart forhald, som utvikler seg til tross for ei rekkje prøvelsar.

Den ulende mølleren er ei flott bok. Ho tapar ein del på dårleg korrekturlesing, mange skrivefeil og einskilde svært underlege formuleringar. Dette vitner om sløvt arbeid frå Aschehoug si side, og slikt synest eg er skuffande, når eg les ei ellers god bok. For boka var svært god.