Elskeren av Marguerite Duras

Elskeren

Marguerite Duras

Originaltittel: L´amant. 1984

Omsett av Anne Riis

Gyldendal 2007

136 sider

Eg gløymde heilt å blogge Elskeren på dagen for blogging av første bok i 1001-bøker-samlesinga hos Lines Bibliotek. Ho skulle vore blogga 22. mai og eg begynte å skrive dette innlegget i god tid før det, men det blei ikkje gjort ferdig og så kokte det heilt bort i andre ting. Nå som eg skulle begynne å oppdatere meg på dei over 700 innlegga som ligg i google reader og venter på meg, kom eg på boka igjen.

Elskeren har eit vakkert og poetisk språk, som eg lar meg gripe av. Forteljinga om den 15 år gamle kvite jenta, som møter ein kinesisk millionær på ferga over Mekongfloden og innleier eit seksuelt forhold til denne voksne mannen, blir fortald gjennom den gamle kvinna sitt tilbakeblikk på livet. Dette er eit grep som gir ein oppstykka kronologi, og mange sprang i tid. Sjølv las eg boka i to lange jafs, noko som gjorde at eg ikkje blei forstyrra av dette. Eg trur at det er ei bok som bør lesast nokonlunde samanhengande. Heldigvis er romanen også kort nok, til at dette ikkje er eit problem.

Det som slår meg, med Elskeren, er at romanen er strippa for vurderande kommentarar frå forteljaren si side. Den gamle forteljarstemma seier ingenting om kor vidt ho angrar på forholdet til kinesaren, om det var godt for hennar personlege utvikling eller ikkje. Det er tydeleg at dette forholdet har prega den gamle dama som fortel. Innleiingsvis fortel ho om korleis ho som femtenåring slutta å vere vakker, og desse refleksjonane forstår eg som ei skildring av korleis forholdet til kinesaren har prega henne.

Elskeren er ei bok eg liker svært godt, både fordi framstillinga av handlinga er så annleis enn i andre romanar med liknande tematikk og fordi språket er så gripande.

Det vakraste kjærleiksdiktet

Sidan det er valentines-day i dag, og vi har gått omkring og sett på lyserosa hjerter i butikkane den siste veka, synest eg det er på sin plass å presentere det vakraste kjærleiksdiktet eg veit om. Det er så enkelt og samtidig så ekspressivt, Eeva Kilpis "Säg till om jag stör":

Säg till om jag stör,
sa han när han steg in,
så går jag med detsamma.
Du inte bara stör, svarade jag,
du rubbar hela min existens.
Välkommen.

Frå Songer om kärlek (1980).

Eg vil gjerne utfordre deg som leser bloggen min i dag: Kva er ditt vakraste kjærleiksdikt? Presenter det i eigen blogg, og legg igjen ein kommentar her, slik at eg finn det igjen.

9. Desember - Henning Kramer Dahl

Henning Kramer Dahl er ein for meg ukjendt diktar. Eg kjenner bare til akkurat dette eine diktet, som skildrer det eg ser utføre vindauget mitt om morgonen, på ein så vakker måte. Diktet passar årstida, så det måtte bare få vere med.

BARFROST

Aldri så jeg lyset så splintret i frost
over jorder av størknet mudder
- barfrost i sene november
tiden har gått i stå
og skogen dirrer av tilbakeholdte åndedrag
hva venter den dødsstille vinterørken på
livet har gjort seg ferdig her

sommerens saftsprengte grønne gress
og nektarfylte blomster
lengter efter befriende forråtnelse
men blir ubarmhjertig bevart
under et florlett likklede
av jomfruhvite rimnåler
ingen her tror lenger
på løgnen om den kommende varme vår
en fremmed med istappfingre
har gått gjennom min ungdomskjærlighetsrike
og stivnet mitt blod til sten
to kråker bakser seg opp
fra en sammenhengende synsrand av fillete graner
og flakser bort med all visshet om tid
under hese skrik mot den rømmende rosa sol

Kom kjære
la oss gå gjennom katedraler
av skinnende øde is

ta hånden min under disse glassklare kupler
så skal jeg fortelle deg noe
du aldri skulle ha visst


Frå samlinga: Barfrost (1983)

Orhan Pamuk - Det hvite slottet

Det hvite Slottet
Beyaz Kale, 1985
Oversatt av Trude Falch
Gyldendal 2006
170 sider



Ein italiensk mann blir teken til fange av tyrkiske piratar og solgt som slave til ein mann som er svært interessert i å lære mest mogleg av den vestlege kunnskapen. Dei utvilker eit svært spesielt forhold, med tanke på at den eine er slave og den andre er herre. Handlinga er lagt til 1700-talet i Istanbul, og boka gir eit spennande innblikk i møtet mellom austleg og vestleg kunnskap på denne tida.

Orhan Pamuk har sjølv sagt i eit intervju om boka:

- Jeg ville reflektere over forholdet mellom Øst og Vest. Vi har tillagt Vestens vitenskap altfor stor betydning. Selvsagt har vi dratt nytte av den, men samtidig ble vi knust av den også. Boken er en høyttenkning om virkningen av Vestens økonomiske - og teknologiske fremgang på våre sjeler. Men det handler også om hvordan Vesten følte seg mindreverdig da den møtte det du kaller Østens visdom. I denne boken går våre tanker til hva Østen og Vesten fikk av hverandre, hva vi har gjort, hva vi kunne ha gjort, hva vi kan gjøre, hvordan vi kan utbedre våre misoppfatninger, hvordan vi kan kvitte oss med våre mindreverdighetskomplekser eller vårt hovmod.

Sjølv kan eg ikkje seie at dette var den heilt store lesaropplevinga. Boka blei tung å lese for meg, innimellom oppdaga eg at eg hadde lese to-tre sider utan å få med meg kva eg hadde lese, og måtte bla tilbake. Eg trur eg ville hatt større utbytte av ho dersom eg hadde vore frisk og klar i hovudet. Men det er ikkje ei bok som er godt eigna til å lesast frå sjukesenga. Eg har lese Mitt navn er Karmosin tidlegare, og denne likte eg svært godt. Så akkurat nå er eg litt i tvil om det er meg eller boka det er noko gale med. Eg veit at det ikkje er forfattaren i alle fall, og eg har kanskje ein mistanke om at det er konsentrasjonsevna mi som er hovudgrunnen til at dette ikkje blei den heitl store lesaropplevinga.

Arto Paasilinna - Den ulende mølleren

Den ulende mølleren
1981
Oversatt av Nøste Kendzior
Aschehoug 2006
218 sider

Gunnar Huttunen kjem flyttande til ei lita nord-finsk bygd, kjøper ei gammal mølle, setter ho i stand og forsøker å etablere seg som ny møllar i bygda. Han blir sett på som litt sær allereide då han kjøper den gamle mølla. Ungdommane i bygda kjem opp til han om kveldane og han underheld dei med dyreimitasjonar og imitasjonar av folk i bygda. Dette liker ikkje det etablerte bygdefolket. Då det etterkvart viser seg at denne møllaren har eit ustyrleg behov for å gå ut i skogen og ule, når han møter motgang, blir han raskt erklært galen av bygdefolket. Det hjelper ikkje at han har ein klønete måte å oppføre seg på saman med andre folk på. Bygdefolket meiner at han er ein galning som bør sperrast inne, på grunn av ulinga, herminga og eit uheldig utbrot i den lokale butikken, der Gunnar kastar vekta til kjøpmannen i brønnen. Dette fører til ei jakt på den ulande møllaren, kor bygdefolket, lensmannen og etterkvart militæret er involvert. Sjølv om folk flest meiner Gunnar er galen, får han blant anna støtte frå den utsendte hagekonsulenten, Sanelma Kÿrämö, som har kome for å lære bygdefolket å dyrke grønnsakar. Gunnar og Sanelma utvikler etterkvart eit romantisk forhald, som blir begrensa og hemma av Sanelma si frykt for at bygdefolket si vurdering av den galne mannen skal vere riktig.

Den ulende mølleren er ei passe absurd og passe realistisk bok. Gunnar Huttunen framstår som ein svært sympatisk karakter i utgangspunktet, sjølv om eg som lesar av og til ristar på hovudet, saman med Sanelma Kÿrämö, og vil spørre kvifor han handlar som han gjer. For Gunnar er svært impulsiv, og dei impulsive handlingane gjer det ikkje lettare for han å overtyde lege og lensmann om at han ikkje er galen. Som lesar synest eg litt synd i Gunnar, som stadig øydelegg for seg sjølv. Han får aldri nokon reell sjanse til å gjere reide for kvifor han oppfører seg som han gjer, og dermed blir han på mange måtar uskuldig dømd på bakgrunn av folkesnakket. Samtidig har Gunnar skuld i det ryktet han har fått. Som lesar blir eg usikker på korleis eg skal forhalde meg til Gunnar. Han er ikkje fullt så galen som bygdefolket vil ha det til. Samtidig gjer han mange dumme ting, som gir grunnlag til fordommar og frykt, kanskje nettopp fordi han ikkje får tak i dei gjeldande normene.

Paasilinna skildrer denne framveksten av kollektive fordommar og frykt, og viser fram dei sosiale mekanismene som verkar når eit individ ikkje klarar å tilpasse seg samfunnet han lever i. Samtidig skildrar han Gunnar, som utan tvil er annleis, på ein veldig fin måte. Gunnar har sin eigen rasjonalitet, og sjølv om denne ikkje stemmar med bygdefolket sin rasjonalitet, får lesaren ta del i Gunnar sin tankegang og bakgrunnen for handlingane hans. Dette skapar ei spenning i boka, mellom sympatien for Gunnar og ei forståing for bygdefolket sine reaksjonar ovanfor Gunnar. Denne historia om normar og fordommer ovanfor dei som er annleis enn det dominerande fellesskapet har jo blitt fortald før. Likevel er Paasilinnas variant veldig god. Dei absurde elementa gjer boka underhaldande. Og den sympatiske måten forteljarstemma lever seg inn i tankesettet til Gunnar Huttunen på, gjer boka svært god.

Historia om Gunnar Huttunnen og Sanelma Kÿrämö er i tillegg ei vakker historie om eit skjørt og sårbart forhald, som utvikler seg til tross for ei rekkje prøvelsar.

Den ulende mølleren er ei flott bok. Ho tapar ein del på dårleg korrekturlesing, mange skrivefeil og einskilde svært underlege formuleringar. Dette vitner om sløvt arbeid frå Aschehoug si side, og slikt synest eg er skuffande, når eg les ei ellers god bok. For boka var svært god.

Milan Kundera

Tilværelsens uutholdelige letthet
Oversatt av Kjell Olaf Jensen og Michael Konupek
Cappelen 2006
317 s.
Originaltittel: Nesnesitelná lehkost bytí
1984





Forlaget sin baksidetekst gir eigentleg ein tilstrekkeleg og utfyllande presentasjon av romanen:

"En roman om kjærlighet, tilfeldigheter, sjalusi, trofasthet, alvor, letthet, lettlivethet, svik... Hvor slutter det ene og begynner det andre? Hva er kjernen i det hele?
Kundera fastslår ingenting. Gjennom sine personer viser han fram paradoksene, selvmotsigelsene, tilfeldighetene og nyansene i tilværelsen."

"Tilværelsens uutholdelelige letthet" er ein klassikar eg lenge har hatt ståande på burde-ha-lese-lista, bare fordi eg stadig møter referanser til dette verket. Eg veit at eg kjem til å lese boka igjen. Eg kjem til å nyte dei lange filosofiske avsnitta om vilkåra til mennesket i dette livet fleire gonger. Eit av dei mest interessante filosofiske motiva i romanen, er det motivet som krinsar rundt livet som sådan, som denne:

"Det finnes ingen mulighet til å kontrollere hvilken beslutning sm er riktig, for det finnes ikke noe sammenligningsgrunnlag. Alt oppleves øyeblikkelig for første gang og helt uforberedt. Som om en skuespillerinne trådte inn på scenen uten en eneste prøve noensinne. Men hva kan livet være verdt, når den første prøven på livet allerede er livet selv?"

Forteljinga om Tomas og Tereza, Sabina og Franz blir ein demonstrasjon av dette, at livet er ein prøve på seg sjølv. Ein kan ikkje gå tilbake og rette opp, utbetre, legge til eller trekke frå. Det levde livet er levd, og er ein del av livet. Hovudforteljinga krinsar om Tomas og Tereza sitt forhald, Tomas sin utruskap og Tereza sin truskap og sjalusi blir fletta saman med historia om Franz og elskarinna Sabina. Den allvitande forteljaren, som kjenner kvar minste hemmeligheit hos karakterane sine får lesaren til å tenke gjennom fleire andre eksistensielle spørsmål. Kva kan sjåast som eit kall i livet og kva er styrt av tilfeldigheiter? Kva er mennesket si rolle i forhold til dyra? Lever vi bare ein gong? Korleis skal ein forhalde seg til mennesker rundt seg? Kva er kjærleik og kva er elskov og må desse to kjenslene vere retta mot ein og same person?
Gjennom forteljinga om dei ulike personane sin måte å forhalde seg til kvarandre og til livet, får lesaren ein demonstrasjon av ulike svar på desse spørsmåla.

Ramma for handlinga er lagt til Praha i 1968, slik blir kritikken av den sovjetiske invasjonen og kommuniststyret i Tsjekkoslovakia ein like sentral tematikk i romanen. Spørsmåla om å ta ansvar for eigne handlingar og stå for eigne meiningar blir aktualisert av at handlinga er lagt til eit samfunn med trugslar, tvang og sensur frå overmakta er ein del av kvardagen. Det å vite at Milan Kundera sjølv var i eksil då han fullførte denne romanen og at han sjølv har vore ein del av denne kvardagen han skildrar her, gjer også desse skildringane langt sterkare og meir levande enn dei vi les i historiebøkene.

Det går ikkje an å skrive ein utfyllande omtale om ein så stor og omfattande roman som denne, mest fordi det ikkje er ein roman ein blir ferdig med, etter å ha lese gjennom ein gong. Men å lese "Tilværelsens uutholdelige letthet" er absolutt verdt tida det tar.

Gert Nygårdshaug

Mengele Zoo
Cappelen 1988
376 sider



Det er sjeldan at eg leser bøker som er så engasjerande at eg går og tenker på at eg lurer på korleis det går med hovudpersonen i boka. Men denne boka er ei slik bok. Heilt frå første side har eg vore spent på kva som vil skje vidare med Mino, den vesle guten som mister heile familien og landsbyen i ei massakre. Forvirra og redd går han rundt i den latin-amerikanske jungelen, der han møter tryllekunstaren som meir eller mindre adopterer gutungen. Mino sin store lidenskap er sommarfuglar, som han fangar i jungelen og seinare preparerer. Mino har lært, frå han var liten, at ein aldri skal plukke eller hogge ein plante i jungelen, utan å plante ein ny. Dei store multinasjonale oljeselskapa og papirfabrikkane som henter råvarene sine i jungelen lever ikkje etter denne regelen. Etterkvart som Mino blir eldre, startar han ei terroristgruppe som aksjonerer mot desse fimaene som øydelegger jungelen.

Eg har sjølvsagt vore nødt til å legge boka frå meg, men eg har gleda meg til å ta henne opp igjen, kvar gong. Boka er spennande og samtidig rørande. Miljøproblematikken er stadig meir aktuell, men historien om Mino er fortalt på ein måte som verkeleg synleggjer problematikken.

Språket er godt. I den første delen av boka blir historia om Mino fortald på ein barnleg og enkel måte. Lesaren får presentert verda gjennom jungelguten Mino sine auge, og språket gjer presentasjonen truverdig. Den enkle og naive forteljarmåten om kvardagen i jungelen og reisene saman med tryllekunstnaren er gjennomført og veldig god.
Etterkvart som Mino lærer meir om verda, blir også språket til forteljaren meir verdsvant og ordbruken får forteljarstemma til å framstå som langt meir opplyst. Dermed blir språkbruken med på å reflektere utviklinga til karakteren, noko som i neste omgang får forteljarstemma til å framstå som veldig truverdig.

Boka om Mino blei kåra til "Folkets favoritt" av NRK og Dagbladet i 2007. Dette var eit godt val, og boka fortener absolutt denne kåringa. Boka skal nå også filmatiserast av Nils Gaup. Eg venter spent på hans tolking.

Førstkommande torsdag kjem forresten Gert Nygårdshaug til "forfatteraften" i BokCafèen på Chateau Neuf. Eg gleder meg til å høyre han fortelje meir om arbeidet sitt.

Haruki Murakami

Det nærmar seg eit år sidan eg oppdaga Haruki Murakami sine bøker. Nå har eg akkurat lese ferdig den andre boka mi av han:

Norwegian Wood
Haruki Murakami
Pax forlag, 321 sider.

Omsett av Ika Kaminka
(Japansk først utgitt 1987)



Eg er vanlegvis ikkje så glad i å lese omsett litteratur, så dersom eg beherskar originalspråket foretrekker eg å lese det. Men denne las eg på norsk. Eg trudde eg hadde kjøpt ho på engelsk (på grunn av den engelske tittelen) og burde nok ha gjort det, for omsettinga var til tider irriterande dårleg!

Romanen er lagt til slutten av 60-talet, då hovudpersonen var student i Tokyo. Vi følger studenten Wantabe gjennom eit par år av studietida hans. Boka skildrar hans møter med ulike folk som gjer inntrykk på han, og i sentrum av historiane står Naoko, som han har eit sterkt og komplisert kjærleiksforhald til. Det er i hovudsak ein kjærleiksroman, men samtidig så mykje meir, fordi dei relasjonane som blir skildra er så komplekse, absurde og fascinerande at dei ikkje kan snevrast inn til "bare" ein kjærleikshistorie.
Det er ei sterk bok som fortel om mennesker på ein slik måte at det kjennest ut som om ein blir glad i dei medan eg leser. Dette er ei av dei få bøkene eg skulle ønske ikkje slutta.